„WÅ‚aÅ›ciwa „tragedia króla Ryszarda Trzeciego” zaczyna siÄ™ na polu pod Towton. Ryszard York, książę Gloucester, później król Ryszard Trzeci, jest osobiÅ›cie okrutny i osobiÅ›cie bezwzglÄ™dny; dopóki jednak jest czÅ‚owiekiem prywatnym, zÅ‚o, które nosi w sobie, jest sprawÄ… jego sumienia i duszy. Bitwa pod Towton zmienia jakość zÅ‚a, rozpoczyna proces jego obiektywizacji. Ryszard, który kosztuje owoców zwyciÄ™stwa, nie jest tym samym Ryszardem, który walczyÅ‚ o sprawÄ™ Yorków przeciw królewskiej wÅ‚adzy Lancasterów. Owoce te sÄ… jak jabÅ‚ka z drzewa wiadomoÅ›ci dobrego i zÅ‚ego. KosztujÄ…c ich, Ryszard posiÄ…dzie Å›wiadomość celu; nie bÄ™dzie to już zÅ‚o samo w sobie, lecz zÅ‚o jako instrument politycznego dziaÅ‚ania…OdkÄ…d wstÄ…pi on na schody historii, zÅ‚o wymknie siÄ™ spod jego kontroli, stanie siÄ™ – używajÄ…c nomenklatury Kotta – częściÄ… skÅ‚adowÄ… Wielkiego Mechanizmu”.

Jerzy S. Sito, tłumacz Szekspira

Dzień Ósmy. Scena Główna.
Urodzony demon, czyli „Ryszard III” Teatru w Cluj.
Katarzyna Wysocka.

Więcej recenzji i materiałów o Festiwalu Szekspirowskim:Serwis Festiwalu Szekspirowskiego

Człowiek może się uśmiechać, a być łajdakiem. Bezlitosnym, zdradliwym, wszetecznym, zepsutym łajdakiem.
Aldous Huxley, Nowy wspaniały świat

Ósmego sierpnia otrzymaliśmy ogromną dawkę solidnego teatru, rzetelnego aktorstwa, ciekawych zabiegów scenicznych, płynnej gry zespołowej, nieco przestarzałej, ale konsekwentnej stylistyki scenograficznej. Prawie trzygodzinny spektakl nie nużył, choć widocznego zintensyfikowania działań, a tym samym ożywienia, można było doznać w drugiej części przedstawienia (niestety wielu widzów nie wytrzymało tragicznego napięcia i wyszło w przerwie).

W dziejach rodów toczÄ…cych bój o koronÄ™ w Anglii w XV wieku Å‚atwo jest siÄ™ pogubić. MylÄ… siÄ™ koleje i imiona poszczególnych postaci. Panowali zbyt krótko, nie wyróżniajÄ…c siÄ™ szczególnie, a do historii przeszli przede wszystkim ci, którzy konsekwentnie mordowali. Jednym z nich byÅ‚ okrzykniÄ™ty „zÅ‚em wcielonym” Ryszard III:

Ryszard III (ur. 2 października 1452 – zm. 22 sierpnia 1485) król Anglii od 1483 r. (koronowany 6 lipca). Richard hrabia Gloucester pomógÅ‚ bratu, Edwardowi IV w utrzymaniu tronu walczÄ…c po jego stronie przeciwko zwolennikom restauracji Lancasterów. Po Å›mierci Edwarda w 1483 r. bezskutecznie dowodziÅ‚ swoich pretensji do tronu. Ostatecznie tron odziedziczyÅ‚ nieletni syn Edwarda IV, również Edward i rozpoczÄ…Å‚ panowanie jako Edward V. Richard domagaÅ‚ siÄ™ dla siebie tytuÅ‚u regenta, gdy to siÄ™ nie powiodÅ‚o uciekÅ‚ siÄ™ do podstÄ™pu - udowodniÅ‚ nieważność małżeÅ„stwa swojego brata i w ten sposób skÅ‚oniÅ‚ parlament do uznania panowania 12-letniego Edwarda do za bezprawne. Hrabia Gloucester mógÅ‚ siÄ™ wreszcie koronować na króla i rozpoczÄ…Å‚ panowanie jako Ryszard III. Bratankowie nowego króla - Edward i Richard - zostali uwiÄ™zieni, a wkrótce zamordowani. Ryszard III byÅ‚ wÅ‚adcÄ… zrÄ™cznym, choć maÅ‚o popularnym. Jego panowanie zakoÅ„czyÅ‚a rebelia Henry'ego Tudora, hrabiego Richmond, spokrewnionego zarówno z Yorkami, jak i z Lancasterami. W 1485 r. w bitwie pod Bosworth rebelianci odnieÅ›li zwyciÄ™stwo, a Ryszard III polegÅ‚.

Bezlitosny, zdradliwy, wszeteczny, zepsuty łajdak to zamysł reżysera Gabora Tompy na główną postać sztuki. Nie ma w niej miejsca na zastanawianie się nad przyczynami zła, możliwymi konfiguracjami, które mogły sprzyjać kiełkowaniu i klonowaniu się okrucieństwa w tym człowieku. On taki wyszedł z łona matki, zdawał się mówić Tompa za Szekspirem. Ryszard III nie przechodzi transformacji, objawienia czy zaczarowania złem; niewypałem byłoby zastosowanie na nim resocjalizacji we współczesnym rozumieniu. Jest wyrachowany, inteligentny, logiczny. Konsekwentnie zmierza do celu, racząc się własnymi pomysłami, smakując je powoli i z rozkoszą; świetnie wychwytuje skłonności i słabe strony przeciwników pretendujących do tytułów i tronu; posługuje się ludźmi. Nie ma skrupułów, by konfliktować, dręczyć i zabijać. Wielu historyków od XVII wieku do dzisiaj starało się i stara wygładzić, a nawet radykalnie zmienić postrzeganie Ryszarda III jako władcy:

Działania te przybrały na sile w XIX i XX w., kiedy to powstało szereg stowarzyszeń mających na celu obronę postaci Ryszarda. Są to m.in. Stowarzyszenie Przyjaciół Króla Ryszarda III, czy Towarzystwo Ryszarda III. W 2002r. Ryszard III znalazł się na liście 100 najwybitniejszych Brytyjczyków w historii magazynu BBC.

Foto za: www.huntheater.ro

Węgierski Teatr z rumuńskiego Cluj nie ma wątpliwości: Ryszard III to bestia. Uśmiecha się, ironizuje, także z siebie, pomimo ułomności jest sprawny i szybki, umie wpasować się w otoczenie, jednocześnie nie tracąc kontroli nad nim.

Bogdan Zsolt pokazał na scenie demona. Niewysoki i drobny, z wykręconą nogą, poruszał się rytmicznie i lekko, wykorzystując kule jako przedłużenie swoich ramion. Wydobywał grozę gestem, miną, uściskiem z ofiarami, szybkimi konfidenckimi kroczkami. Przybliżał i oddalał się od widza, ciągle skupiając jego uwagę. Nie odpychał fizycznie, bo jego ułomność nie drażniła, a dbały ubiór wydobywał urodę (bardzo przyjemne wrażenie sprawiał na ekranie monitorów ustawionych nad sceną, pozwalających miedzy innymi przyglądać się z bliska uczestnikom telewizyjnego show, w jakim Ryszard III uczestniczył). Zło nie musi być brzydkie; zło mami i łudzi, odwraca uwagę. Ryszard III przyciąga zauszników, popleczników i przeciwników, wydobywając z nich złe skłonności, głównie do dominacji i majątku, koneksji, układów, zależności. Błogo się mają machiaweliczne założenia, że cel uświęca środki oraz że racja stanu, to podstawowa i jedynie słuszna racja. Na dworze angielskim królują skrajności i patologie polityczne.

Trudny tekst Szekspira zostaÅ‚ ubrany w scenografiÄ™, którÄ… można by nazwać przestarzaÅ‚Ä… awangardÄ… lat 70-tych. OdnosiÅ‚o siÄ™ to także do kostiumów (tapirowane fryzury, wysokie, klocowate buty kobiet, niemodne buty mÄ™skie). Scena byÅ‚a„udekorowana” Å›ciÄ™tymi gÅ‚owami i atrapami imitujÄ…cymi zmumifikowane ciaÅ‚a ludzkie. Wszystko umieszczono w gablotach (wyjÄ…tkowo mocno koresponduje to z wystawami autorstwa Gunthera von Hagensa od 14 lat krążącymi po Å›wiecie). Akcja dramatu rozgrywaÅ‚a siÄ™ w piÄ™ciu planach: pole trawnikowe, pole trawnikowe boczne (do gry w szachy), centralnÄ… scenÄ™, którÄ… w pewnym momencie podzielono na dwie przestrzenie oraz plan piÄ…ty - komnata króla, gdzie dojeżdżano szklanÄ… windÄ….

Foto za: www.huntheater.ro

Współczesnymi atrybutami medialnymi staÅ‚y siÄ™ telefon, monitor, reklama (wyjÄ…tkowy pomysÅ‚ na opowiedzenie o wÅ‚asnym teatrze w Cluj), telewizyjny „spektakl” pod publiczkÄ™. Na uwagÄ™ zasÅ‚uguje kilka scen, np. „amerykaÅ„ski” niby pogrzeb Ryszarda III, ostatecznie uwalniajÄ…cego siÄ™ ze szklanej trumny, sugestywny Å›lub Ryszarda z lady AnnÄ…, samotna kolacja króla wizualizowana na monitorze, bÅ‚azen czy gÅ‚upiec poruszajÄ…cy siÄ™ o kulach ubezwÅ‚asnowolniajÄ…cy przyszÅ‚Ä… małżonkÄ™ króla.

Sztuka konsekwentnie i precyzyjnie zmierzała do ukazania mechanizmu władzy absolutnej, gdzie ludzkie prawa wymykają się ludziom i poddawane są demonicznej obróbce.

Pełna czołówka i galeria zdjęć z Ryszarda III

Więcej o teatrze, operze, muzyce poważnej i filmie

Udostępnij